AI có thay thế việc làm không? Nghiên cứu và số liệu chính thức nói gì

Câu trả lời ngắn gọn: các nghiên cứu chính thức lớn không dự báo AI sẽ xóa sổ việc làm nói chung. Điểm chung của chúng là các nhiệm vụ trong mỗi nghề thay đổi nhiều hơn là cả nghề biến mất. Một số công việc, nhất là các vị trí văn thư và hành chính, rõ ràng dễ bị ảnh hưởng hơn những việc khác, còn tác động đối với lao động trẻ vẫn đang được tranh luận.

Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), công bố vào tháng 1/2025, dự báo đến năm 2030 sẽ có 170 triệu việc làm được tạo ra và 92 triệu việc làm bị thay thế, tức mức tăng ròng 78 triệu. Quan trọng là WEF cho rằng sự xáo trộn này đến từ công nghệ, điều kiện kinh tế, nhân khẩu học và chuyển đổi xanh cùng lúc, chứ không riêng do AI.

AI sẽ thay thế việc làm hay chỉ làm thay đổi chúng?

Chỉ số toàn cầu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), được công bố vào tháng 5/2025 cùng Viện NASK của Ba Lan, ước tính khoảng cứ bốn lao động thì có một người làm nghề có mức độ tiếp xúc nhất định với AI tạo sinh. Chỉ khoảng 3,3% rơi vào nhóm tiếp xúc cao nhất. ILO kết luận rằng chuyển đổi có khả năng xảy ra hơn là thay thế hoàn toàn.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) từng đưa ra một kết luận tương tự vào tháng 1/2024: khoảng 40% việc làm trên toàn thế giới chịu tác động của AI, con số này tăng lên khoảng 60% ở các nền kinh tế phát triển và khoảng 26% ở các nước thu nhập thấp. Theo IMF, khoảng một nửa số việc làm bị ảnh hưởng có thể được AI hỗ trợ, còn nửa kia có thể bị AI làm tổn hại.

Mức độ tiếp xúc với AI thực sự có nghĩa là gì?

Phần lớn nghiên cứu đo lường mức độ tiếp xúc chứ không đo mức mất việc. Mức độ tiếp xúc cho biết AI có thể tác động đến bao nhiêu phần công việc của một nghề. Điều đó có thể là tự động hóa, khi AI thực hiện nhiệm vụ, hoặc tăng cường, khi AI giúp con người làm việc nhanh hơn hoặc tốt hơn.

Một nghề có mức độ tiếp xúc cao không nhất thiết là nghề sẽ mất. Một biên dịch viên có nhiều nhiệm vụ bị ảnh hưởng có thể sẽ chuyển sang biên tập và kiểm tra kết quả của máy thay vì mất hẳn việc. Vì mỗi nghiên cứu định nghĩa mức độ tiếp xúc theo cách khác nhau, các tỷ lệ phần trăm không thể so sánh trực tiếp, nên bạn nên kiểm tra xem con số do ai đưa ra và được tính như thế nào.

Những việc làm nào có nguy cơ bị AI ảnh hưởng nhiều nhất?

Qua nhiều nghiên cứu, một danh sách khá nhất quán xuất hiện. ILO xác định công việc văn thư và hành chính là nhóm có mức độ tiếp xúc cao nhất. Các lĩnh vực khác thường được nhắc đến gồm nhập liệu, chăm sóc khách hàng, dịch thuật, viết nội dung và quảng cáo, kế toán, lập trình viên mới vào nghề và một phần công việc trợ lý pháp lý.

Trong số các vị trí WEF dự báo sẽ suy giảm nhanh nhất có nhân viên thu ngân, giao dịch viên ngân hàng, nhân viên nhập liệu và trợ lý hành chính. ILO cũng nhận thấy phụ nữ chịu tiếp xúc nhiều hơn nam giới, đặc biệt ở các nước thu nhập cao, phần lớn vì họ tập trung nhiều hơn vào các công việc văn thư.

Những việc làm nào an toàn nhất trước AI?

Các công việc dựa trên lao động chân tay, sự khéo léo của đôi tay và tương tác trực tiếp có mức độ tiếp xúc thấp nhất. Điều này bao gồm xây dựng, các nghề thợ lành nghề, chăm sóc, điều dưỡng và các vị trí thực hành khác.

Thực tế, WEF dự báo một số nhóm có mức tăng trưởng lớn nhất về số lượng tuyệt đối sẽ là nông dân, tài xế giao hàng, công nhân xây dựng và nhân viên chăm sóc. Nhiều nghề được dự báo thu hút thêm nhiều người nhất trong thập kỷ này thực ra không phải là nghề công nghệ.

AI sẽ tạo ra những việc làm mới nào?

WEF liệt kê các chuyên gia dữ liệu lớn, kỹ sư fintech, chuyên gia AI và học máy, cùng lập trình viên phần mềm nằm trong nhóm nghề tăng trưởng nhanh nhất. An ninh mạng, năng lượng xanh và y tế cũng là các lĩnh vực tăng trưởng, và các bài đưa tin về báo cáo cho thấy nhu cầu tuyển dụng mạnh đối với kỹ năng công nghệ và AI tạo sinh.

Các chức danh mới hơn như huấn luyện viên AI, kỹ sư AI và chuyên viên quản trị hoặc đạo đức AI cũng đang xuất hiện. Hiện chưa có con số chính thức về số người giữ các vị trí này, nên bằng chứng cho chúng chủ yếu vẫn mang tính giai thoại.

Hãy lưu ý rằng các số liệu của WEF đến từ khảo sát hơn 1.000 nhà tuyển dụng. Đây là dự báo về những gì doanh nghiệp kỳ vọng, không phải kết quả đo lường thực tế, và các ấn bản tiếp theo của báo cáo sẽ điều chỉnh chúng.

AI có đang gây hại cho lao động trẻ và người mới vào nghề không?

Đây là câu hỏi gây tranh cãi nhất và cũng là câu hỏi có khả năng thay đổi nhiều nhất khi có thêm dữ liệu. Một bản working paper tháng 8/2025 của Phòng thí nghiệm Kinh tế Số Stanford, dựa trên dữ liệu bảng lương tại Mỹ, ghi nhận mức việc làm giảm tương đối kể từ cuối năm 2022 đối với lao động từ 22 đến 25 tuổi trong các nghề có mức tiếp xúc cao như phát triển phần mềm và chăm sóc khách hàng. Lao động lớn tuổi hơn trong cùng vị trí thì giữ nguyên hoặc tăng.

Ngược lại, một phân tích tháng 10/2025 của Yale Budget Lab không tìm thấy dấu hiệu xáo trộn rõ ràng trên toàn nền kinh tế đối với cơ cấu nghề nghiệp của Mỹ kể từ khi ChatGPT ra mắt. Các yếu tố khác, chẳng hạn lãi suất, cũng có thể giải thích một phần kết quả của Stanford. Hiện tại, bằng chứng ban đầu còn trái chiều hơn là mang tính kết luận.

Bạn nên học những kỹ năng nào để giữ được khả năng có việc làm?

WEF dự báo khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi vào năm 2030. Các kỹ năng nhà tuyển dụng đánh giá cao nhất gồm tư duy phân tích, khả năng chống chịu và linh hoạt, lãnh đạo, AI và dữ liệu lớn, hiểu biết công nghệ, tư duy sáng tạo, cùng sự tò mò và học tập suốt đời.

Trên thực tế, điều đó có nghĩa là học các công cụ AI phù hợp với lĩnh vực của bạn, đánh giá kết quả của chúng một cách có phê phán, và củng cố các kỹ năng giao tiếp con người mà máy móc làm chưa tốt. Chia nhỏ công việc của mình thành từng nhiệm vụ và tự hỏi việc nào có thể tự động hóa, việc nào có thể được hỗ trợ thường hữu ích hơn là lo lắng về chức danh công việc nói chung.